Sana Sellami

Beslis niet te snel wie iemand kan worden

Sana Sellami is sociologe, onderzoeker en auteur. Vanuit haar expertise rond identiteit, diversiteit, onderwijs en maatschappelijke participatie reflecteert ze over de manier waarop onderwijs omgaat met verschillen en inclusie.
In dit interview deelt ze haar visie op de uitdagingen én kansen van een onderwijsomgeving waarin elke leerling zich erkend en gezien kan voelen.

Voor wie jou nog niet kent: kan je jezelf kort voorstellen? Wie ben je, wat doe je en welke rol speelt onderwijs of educatie in jouw leven en werk?

Ik ben Sana Sellami. Socioloog, inclusie- en diversiteitsstrateeg, spreker, auteur en docent. Ik begeleid organisaties rond inclusieve organisatiecultuur, leiderschap en verandering. Ik help bedrijven die wel willen veranderen, maar merken dat goede intenties niet vanzelf tot ander gedrag leiden. Onderwijs loopt eigenlijk door mijn hele leven. Ik werd moeder op mijn negentiende, studeerde daarna verder en promoveerde later in de sociaal-economische wetenschappen. Vandaag geef ik zelf les in het hoger onderwijs en ben ik moeder van vier kinderen, die elk met hun eigen talenten, uitdagingen en karakter door datzelfde onderwijs bewegen. Ik ken het onderwijs dus van verschillende kanten. Als leerling en student, als moeder, als docent en als socioloog. Misschien kijk ik er daarom ook niet romantisch naar. Ik weet wat onderwijs mogelijk kan maken, maar ik zie ook hoe snel er conclusies over mensen worden getrokken. Soms verandert één docent de richting van een leven. Soms doet één te snelle inschatting dat ook. Dat besef neem ik mee in mijn lessen, maar ook in mijn werk rond inclusie. Want uiteindelijk draait het in beide werelden vaak om dezelfde vraag: hoeveel ruimte krijgt iemand om te laten zien wat er werkelijk in zich zit?

Als je vandaag naar het Vlaamse onderwijslandschap kijkt, hoe zou je het dan omschrijven? Wat gaat er volgens jou goed, maar waar zitten volgens jou ook de grootste pijnpunten?

Ik zie heel veel mensen die het onderwijs elke dag dragen. Leerkrachten die blijven zoeken naar een manier om een leerling toch te bereiken. Zorgcoördinatoren die veel meer opvangen dan op papier zichtbaar is. Directies die met beperkte middelen proberen een school draaiende te houden. Dat mag benoemd worden, zeker in een debat waarin het vaak lijkt alsof alles wat fout loopt de schuld van de leerkracht is. Maar we moeten ook eerlijk durven zijn: de kwaliteit van ons onderwijs is niet voor ieder kind dezelfde werkelijkheid. Welke kansen je krijgt, hangt nog altijd sterk samen met waar je opgroeit, financiële situatie en opleiding van de ouders, welke taal je spreekt en vooral ook met wat anderen denken dat voor iemand zoals jij haalbaar is. We spreken veel over de dalende onderwijskwaliteit. Als bijna drie op de tien Vlaamse jongeren het basisniveau voor lezen niet halen, hebben we een probleem. Kinderen moeten goed leren lezen, schrijven en rekenen. Daar hoeven we niet flauw over te doen. Maar het is ook een tweesnijdend zwaard. Terwijl de klassieke leerprestaties achteruitgaan, zien we dat jongeren op andere vlakken sterk presteren. Uit PISA blijkt bijvoorbeeld dat Vlaamse jongeren goed scoren op creatief denken. Ruim een derde behoort daar zelfs tot de toppresteerders. Alleen hoor je dat veel minder terug in het publieke debat.

Blijkbaar vinden we vooral de vaardigheden waarin jongeren achteruitgaan nieuwswaardig. Voor de vaardigheden waarin ze sterk zijn, hebben we veel minder aandacht.

Dat is geen pleidooi om slechte lees- of rekenresultaten te relativeren. Maar onderwijskwaliteit gaat ook over wat jongeren met die kennis leren doen: verbanden leggen, verschillende perspectieven begrijpen, creatief denken en oplossingen bedenken voor problemen waarop nog geen vast antwoord bestaat. Wat mij vooral zorgen baart, is hoe snel we verschillen bij kinderen vertalen naar tekorten. Een kind beheerst het Nederlands nog niet volledig, dus we zien eerst wat het niet kan. Een leerling leert op een andere manier, dus we noemen die minder sterk. Ouders kennen het onderwijssysteem niet goed, dus hun betrokkenheid wordt sneller in twijfel getrokken. Ik zeg vaak dat er enorm veel ‘lost Einsteins’ rondlopen: kinderen met talent dat we nooit ontdekken, omdat het niet verschijnt op de manier waarop ons onderwijssysteem het verwacht. We vragen ons heel snel af waarom een kind niet in het systeem past. Veel minder vaak vragen we ons af waarom het systeem maar zo weinig manieren van leren, weten en groeien herkent.

Dat betekent niet dat we de lat moeten verlagen of dat ieder kind overal goed in moet worden verklaard. Het betekent wel dat we breder moeten durven kijken voordat we besluiten wat een kind kan. Want als we talent alleen herkennen wanneer het zich op de juiste manier, in de juiste taal en op het juiste moment laat zien, verliezen we onderweg ontzettend veel potentieel.

Onze samenleving is heel divers geworden. In welke mate weerspiegelt ons onderwijs die diversiteit vandaag? En waar merk je dat er nog een kloof is tussen de samenleving en het onderwijs?

Wie vandaag een speelplaats in de stedelijke context oploopt, ziet meestal een behoorlijk goede afspiegeling van onze samenleving. Daarmee is het onderwijs zelf nog niet automatisch divers of inclusief. Loop eens door naar de lerarenkamer, de directievergadering of de plekken waar onderwijsbeleid wordt gemaakt. Dan ziet die afspiegeling er vaak al heel anders uit. De klas is diverser geworden. De norm in die klas veel minder. Dat merk je bijvoorbeeld aan de verhalen die worden verteld, de voorbeelden in lesmateriaal en de feestdagen of historische perspectieven die vanzelfsprekend aandacht krijgen. Maar nog vaker merk je het in de interpretatie van gedrag. De ene leerling is assertief, de andere heeft een grote mond. De ene ouder is kritisch betrokken, de andere wordt als lastig gezien. Bij de ene leerling wordt stilte geïnterpreteerd als bedachtzaamheid, bij de andere als een gebrek aan kennis of interesse. Vaak gaat het om kleine inschattingen die op zichzelf onschuldig lijken. Maar wanneer dezelfde kinderen voortdurend op dezelfde manier worden gelezen, hebben die inschattingen wel degelijk gevolgen. Ik zie gelukkig ook scholen die hierover veel bewuster nadenken. Niet alleen door een projectweek rond diversiteit te organiseren, maar door naar hun curriculum, personeelsbeleid, communicatie met ouders en eigen beslissingen te kijken. Daar begint het voor mij. Diversiteit vieren is gemakkelijk. Onderzoeken welke norm bepaalt wie als slim, betrokken of veelbelovend wordt gezien, is een stuk ongemakkelijker. En dus ook een stuk relevanter.

We spreken vaak over gelijke kansen en inclusie in het onderwijs. Maar wat betekenen die begrippen volgens jou écht? Wanneer kunnen we zeggen dat onderwijs niet alleen toegankelijk is voor iedereen, maar ook daadwerkelijk inclusief is?

Gelijke kansen worden vaak verward met iedereen hetzelfde behandelen. Dat klinkt eerlijk, maar dat is het alleen wanneer iedereen ook van dezelfde plek vertrekt. En dat is simpelweg niet zo. Het ene kind heeft thuis een rustige kamer, een laptop, bijles en ouders die precies weten hoe het onderwijssysteem werkt. Het andere kind deelt een kamer, helpt thuis mee, heeft geen toegang tot extra ondersteuning en heeft ouders die misschien heel betrokken zijn, maar niet weten welke vragen ze op school moeten stellen. Als we die kinderen vervolgens exact hetzelfde geven en het resultaat uitsluitend aan hun inzet koppelen, dan hebben we geen gelijkheid gecreëerd. Dan hebben we vooral gedaan alsof hun omstandigheden niet bestaan. Gelijke behandeling in een ongelijke situatie is niet neutraal. Ze bevoordeelt degene voor wie het systeem al werkt. Een inclusieve school is daarom niet alleen een school waar iedereen welkom is. Welkom zijn is het begin. De echte vraag is wat er gebeurt zodra je binnen bent. Kan je mee? Word je serieus genomen? Durf je een vraag te stellen zonder meteen als zwak gezien te worden? Kan je fouten maken zonder dat die fout bevestigt wat mensen misschien al over jouw groep dachten? Blijven leerkrachten iets van je verwachten wanneer het even niet goed gaat? Inclusie betekent niet dat alles comfortabel moet zijn. Onderwijs mag iets vragen van kinderen. Er mogen grenzen zijn en inspanning mag verwacht worden. Maar de lat hoog leggen heeft weinig betekenis wanneer sommige kinderen eerst allerlei drempels moeten overwinnen voordat ze überhaupt bij die lat kunnen komen. Diversiteit gaat niet alleen over afkomst of cultuur. Denk ook aan taal, sociale achtergrond, armoede, religie, gender, leerbehoeften en verschillende manieren van leren. Hoe kunnen we binnen educatie omgaan met al die verschillen zonder mensen in hokjes te plaatsen?

Door informatie over iemand niet te verwarren met de waarheid over iemand. Een label kan nuttig zijn. Het kan bijvoorbeeld verklaren waarom iemand ergens moeite mee heeft of duidelijk maken welke ondersteuning nodig is. Maar het wordt gevaarlijk zodra het ook gaat bepalen wat we nog van die persoon verwachten. Een leerling die thuis een andere taal spreekt, heeft niet automatisch een taalachterstand in de brede betekenis van het woord. Die leerling beschikt ook over kennis en taalvaardigheden die de school misschien niet meet. Een kind dat opgroeit in armoede is niet minder ambitieus. En ouders die niet op ieder oudercontact verschijnen, zijn niet automatisch ongeïnteresseerd. Een label hoort een deur naar ondersteuning te openen, niet een deur naar mogelijkheden te sluiten. We moeten dus verschil kunnen zien zonder er een volledig mens mee samen te vatten. Dat vraagt meer nieuwsgierigheid en minder snelle conclusies. Waarom zegt een leerling niets? Waarom haakt iemand af? Waarom bereikt onze communicatie bepaalde ouders niet? We stellen die vragen nu nog te vaak pas nadat het misloopt.

Verschillen negeren is trouwens ook geen oplossing. “Ik zie geen kleur” of “Voor mij is iedereen gelijk” klinkt sympathiek, maar helpt niemand wanneer kleur, armoede, religie of een beperking wel degelijk invloed heeft op hoe iemand wordt behandeld. Het gaat niet om mensen anders behandelen omdat ze anders zijn. Het gaat erom dat we begrijpen wanneer dezelfde aanpak niet voor iedereen dezelfde uitkomst heeft.

Wie draagt volgens jou de verantwoordelijkheid voor inclusief en kwaliteitsvol onderwijs? Ligt die verantwoordelijkheid bij de leerkracht en de school, of moeten we ook kijken naar beleid, ouders, verenigingen en de bredere samenleving?

Iedereen draagt verantwoordelijkheid, maar niet iedereen beschikt over dezelfde macht om iets te veranderen. Dat onderscheid vind ik belangrijk. Natuurlijk maakt een leerkracht verschil. De verwachtingen die een leerkracht uitspreekt, de voorbeelden die worden gebruikt en de manier waarop er op fouten of kwetsende opmerkingen wordt gereageerd, doen ertoe. Soms zit inclusie in iets heel kleins: een naam correct leren uitspreken, niet altijd dezelfde leerling aanspreken als vertegenwoordiger van een hele groep of opmerken wie in een gesprek steeds wordt onderbroken. Maar we leggen inmiddels wel erg veel op het bord van individuele leerkrachten. Zij moeten lesgeven, differentiëren, zorg bieden, omgaan met taalverschillen, communiceren met ouders en allerlei maatschappelijke problemen opvangen. Vervolgens verwachten we dat zij met voldoende passie ook de structurele ongelijkheid oplossen. Inclusie mag niet afhankelijk zijn van hoeveel één betrokken leerkracht bereid is op te vangen. Beleid bepaalt de middelen en de speelruimte. Directies bepalen wat prioriteit krijgt en wat er gebeurt wanneer iemand een probleem aankaart. Lerarenopleidingen bepalen hoe goed toekomstige leerkrachten op een diverse klas worden voorbereid. Ouders dragen verantwoordelijkheid voor de begeleiding van hun kinderen. En verenigingen kunnen een belangrijke brug vormen tussen scholen en gezinnen die niet vanzelfsprekend hun weg naar elkaar vinden. Gedeelde verantwoordelijkheid betekent dus niet dat we naar elkaar blijven wijzen. Het betekent dat iedereen eerlijk kijkt naar de keuzes waar hij of zij daadwerkelijk invloed op heeft.

Als je kritisch mag zijn: welke zaken binnen ons huidige onderwijssysteem zouden volgens jou dringend anders moeten? En welke verandering zou volgens jou écht een verschil kunnen maken?

We moeten af van de reflex om problemen in het onderwijs onmiddellijk te verklaren vanuit wat kinderen of hun ouders niet zouden whebben. Te weinig taal. Te weinig motivatie. Te weinig discipline. Ouders die het systeem niet begrijpen. Een thuisomgeving die onvoldoende ondersteunt. Die zaken kunnen echt een rol spelen, maar ze vormen slechts een deel van het verhaal. We moeten ook kijken naar het systeem waarin een kind terechtkomt. Naar wie het voordeel van de twijfel krijgt. Naar de toegankelijkheid van communicatie. Naar de verwachtingen van leerkrachten. Naar studieadviezen en naar de snelheid waarmee leerlingen naar bepaalde richtingen worden gestuurd. We noemen het soms studieoriëntering, terwijl het voor sommige kinderen vooral een opeenstapeling van verlaagde verwachtingen is. Als ik één ding mocht veranderen, dan zou ik investeren in een onderwijssysteem dat minder snel selecteert en meer tijd neemt om talent te ontdekken. We nemen al vroeg beslissingen die jarenlang kunnen doorwerken, terwijl ontwikkeling niet lineair verloopt. Sommige kinderen tonen hun talent meteen. Andere kinderen hebben meer tijd, vertrouwen of een andere context nodig. Dat betekent niet dat ieder kind exact hetzelfde traject moet volgen of dat we verschillen in niveau moeten ontkennen. Het betekent wel dat een beslissing op jonge leeftijd niet ongemerkt een plafond mag worden.
Soms denken we dat we het niveau van een kind vaststellen, terwijl we vooral vastleggen hoeveel tijd en vertrouwen we bereid zijn dat kind nog te geven. Ik geloof ook niet in één spectaculaire onderwijsvernieuwing die alles zal oplossen. Daarvoor is het probleem te complex. Maar scholen kunnen morgen al kritischer kijken naar hun adviezen, verwachtingen en communicatie. Directies kunnen ruimte maken om patronen te bespreken. Het beleid kan investeren in kleinere klassen, sterke lerarenopleidingen en voldoende ondersteuning. Dat zijn misschien minder sexy antwoorden dan een nieuwe methode lanceren. Ze zouden alleen weleens veel meer verschil kunnen maken.

Tot slot: als jij één boodschap mocht meegeven aan iedereen die met onderwijs en educatie bezig is – van leerkrachten en beleidsmakers tot ouders, verenigingen en leerlingen – welke boodschap zou dat dan zijn?

Beslis niet te snel wie iemand kan worden. Ik werd moeder op mijn negentiende. Daarna studeerde ik verder, promoveerde ik en bouwde ik mijn eigen bedrijf uit. Als anderen toen definitief hadden bepaald wat daardoor nog wel of niet mogelijk was voor mij, had mijn leven er heel anders kunnen uitzien. Ik vertel dat niet omdat iedereen met voldoende doorzettingsvermogen hetzelfde kan bereiken. Dat zou oneerlijk zijn. Ik heb hard gewerkt, maar ik heb onderweg ook mensen en mogelijkheden gehad die ruimte voor mij hebben gemaakt. Mijn verhaal bewijst dus niet dat het systeem werkt. Het laat vooral zien hoe weinig één moment in een mensenleven zegt over wat later mogelijk is. Een leerling is meer dan een toetsresultaat, een taalniveau, een diagnose of een studierichting. Natuurlijk moeten we prestaties beoordelen. Natuurlijk moet niet ieder slecht resultaat worden weggepraat. Maar we moeten wel beseffen hoeveel gewicht onze woorden kunnen krijgen. “Dit is waarschijnlijk te moeilijk voor jou. Misschien moet je wat realistischer zijn. Dit past beter bij iemand zoals jij.” Zulke zinnen klinken soms als goedbedoeld advies. Voor een kind kunnen ze jarenlang blijven hangen. Onderwijs hoeft niet ieder kind te beloven dat alles mogelijk is. Maar het mag ook niet te vroeg bepalen wat onmogelijk is.

15-10-2026